Xét nghiệm Procalcitonin (PCT) là một phương pháp tiên tiến giúp phát hiện sớm các trường hợp nhiễm khuẩn nặng, đặc biệt trong các trường hợp nhiễm khuẩn huyết. Định lượng PCT trong máu hỗ trợ bác sĩ trong chẩn đoán và theo dõi tình trạng nhiễm trùng của bệnh nhân.
1. Procalcitonin (PCT) là gì?
Procalcitonin (PCT) là tiền chất của hormon Calcitonin, cấu tạo bởi 116 acid amin, được sản xuất bởi tế bào C của tuyến giáp hoặc các tế bào khác trong cơ thể như tế bào gan, phổi, monocyte (khi có nhiễm khuẩn). Sự gia tăng PCT thường do nội độc tố vi khuẩn, cytokin tiền viêm kích hoạt, vì vậy PCT đặc hiệu cho nhiễm trùng do vi khuẩn. Khi có nhiễm khuẩn, nồng độ PCT sẽ tăng nhanh trong vòng 2-6 giờ và đạt đỉnh sau 12-24 giờ. Khác với xét nghiệm CRP (C-Reactive Protein) có thể phản ứng chậm hơn và không đặc hiệu cho nhiễm khuẩn.
Một số đặc điểm quan trọng của Procalcitonin bao gồm:
- Không bị ảnh hưởng bởi nhiễm virus hoặc phản ứng tự miễn khác, giúp phân biệt nhiễm khuẩn do vi khuẩn với các nguyên nhân khác.
- Có độ chính xác cao trong việc phát hiện nhiễm khuẩn huyết, hỗ trợ bác sĩ quyết định sử dụng hoặc ngừng kháng sinh.
- Nồng độ PCT không phụ thuộc vào chức năng thận, nên có giá trị cao ngay cả với bệnh nhân có chức năng thận suy giảm.
- Phạm vi định lượng rộng, từ 0,01-1000 ng/ml, cho phép theo dõi diễn biến nhiễm khuẩn từ nhẹ đến nặng.
2. Khi nào nên xét nghiệm Procalcitonin?
- Procalcitonin thường được xét nghiệm ở những bệnh nhân nặng có triệu chứng gợi ý tình trạng nhiễm khuẩn nặng hoặc nhiễm khuẩn hệ thống, thường được chỉ định vào ngày đầu khi nhập viện.
- Khi có các biến chứng của nhiễm khuẩn huyết gồm: sốt, rét run, buồn nôn, thở nhanh, lơ mơ, tiểu ít.
- Procalcitonin cũng được dùng để theo dõi những bệnh nhân có nguy cơ nhiễm khuẩn (bệnh nhân sau phẫu thuật, sau ghép tạng, đa chấn thương).
3. Chỉ số PCT trong máu nói lên điều gì trên lâm sàng:
Procalcitonin (PCT) là một xét nghiệm được sử dụng để chẩn đoán và theo dõi tình trạng viêm do nhiễm khuẩn được chỉ định:
- Chẩn đoán phân biệt viêm do nhiễm khuẩn và viêm không do nhiễm khuẩn.
- Theo dõi các bệnh nhân có nguy cơ nhiễm khuẩn, phát hiện các nhiễm khuẩn ảnh hưởng hệ thống hoặc các biến chứng của nhiễm khuẩn, đặc biệt trong nhiễm khuẩn huyết.
- Đánh giá tiên lượng và diễn biến của các bệnh viêm nặng như viêm phúc mạc, nhiễm khuẩn, hội chứng đáp ứng viêm hệ thống và hội chứng suy đa tạng.
- Chỉ dẫn, đánh giá hiệu quả sử dụng kháng sinh trong điều trị nhiễm khuẩn.
Giá trị nồng độ PCT được khuyến cáo theo Hiệp hội nhiễm khuẩn Đức năm 2006 (xuất bản các hướng dẫn cho chẩn đoán và điều trị nhiễm khuẩn) như sau:
1. Giá trị bình thường: PCT < 0,05 ng/ml
2. PCT < 0,1 ng/ml: Không chỉ định dùng kháng sinh
3. PCT < 0,25 ng/ml: Không khuyến cáo dùng kháng sinh, nếu trị liệu giảm xuống mức này thì tiếp tục dùng cho hiệu quả.
4. PCT > 0,25 ng/ml: Khuyến cáo và cân nhắc sử dụng kháng sinh.
5. PCT > 0,5 ng/ml: Chỉ định kháng sinh là bắt buộc.
6. PCT 0,5 - 2,0 ng/ml: Nhiễm khuẩn do đáp ứng viêm hệ thống, nguyên nhân có thể là chấn thương, phẫu thuật sau chấn thương, sốc tim...
7. PCT 2,0 - 10 ng/ml: Đáp ứng viêm hệ thống nghiêm trọng (SIRS), nguyên nhân bởi nhiễm trùng hệ thống và nhiễm khuẩn huyết, chưa có suy đa tạng.
8. PCT > 10 ng/ml: Đáp ứng viêm hệ thống sâu do nhiễm khuẩn huyết nghiêm trọng hoặc sốc nhiễm khuẩn.
4. Xét nghiệm Procalcitonin được thực hiện như thế nào?
- Người bệnh không cần phải chuẩn bị đặc biệt hay nhịn ăn trước khi làm xét nghiệm.
- Nhân viên xét nghiệm sẽ lấy máu tĩnh mạch có thể tích 2ml và cho vào ống máu không có chất chống đông (Ống serum) hoặc ống máu chống đông bằng lithium heparin, natri heparin hoặc EDTA.
- Mẫu máu sau khi lấy sẽ được gửi về phòng xét nghiệm để phân tích, thời gian làm xét nghiệm mất khoảng 45 phút.
Hiện nay, xét nghiệm Procalcitonin (PCT) được định lượng bằng phương pháp Miễn dịch hóa phát quang trên các máy phân tích miễn dịch hoàn toàn tự động Atellica IM 1600 của hãng Siemens.
Phòng lab tự động hoàn toàn của Khoa Sinh hóa, Bệnh viện đa khoa Kiên Giang