Rò hậu môn - hay trong dân gian bà con thường gọi là bệnh "mạch lươn" – là một trong những bệnh lý ngoại khoa vùng hậu môn - trực tràng phổ biến nhất hiện nay, chỉ đứng thứ hai sau bệnh trĩ. Dù không trực tiếp đe dọa tức thời đến tính mạng như các bệnh lý cấp cứu ổ bụng khác, nhưng rò hậu môn lại gây ra vô vàn phiền toái, đau đớn âm ỉ và ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống, sinh hoạt cũng như tâm lý của người bệnh. Do bệnh nằm ở "vùng kín đáo", phần lớn người bệnh thường mang tâm lý e ngại, xấu hổ, cố chịu đựng hoặc tự ý mua thuốc đắp, thuốc gia truyền về điều trị. Hậu quả là đường rò ngày càng ăn sâu, lan rộng phức tạp giống như "hang chuột, hang lươn", gây khó khăn rất lớn cho việc phẫu thuật về sau và làm tăng nguy cơ tổn thương cơ thắt hậu môn. Hiểu đúng về cơ chế bệnh sinh, nhận biết sớm triệu chứng và nắm rõ nguyên tắc điều trị ngoại khoa hiện đại sẽ giúp người bệnh gạt bỏ tâm lý e ngại, chủ động thăm khám sớm để điều trị dứt điểm căn bệnh dai dẳng này.
Rò hậu môn là gì?.Để hiểu về rò hậu môn, trước hết chúng ta cần biết rằng bên trong ống hậu môn (cách rìa hậu môn khoảng 1.5 - 2 cm) có một cấu trúc giải phẫu gọi là các tuyến hậu môn (nằm ở các hốc hậu môn trên đường lược). Các tuyến này có nhiệm vụ tiết ra một lượng nhỏ dịch nhầy giúp bôi trơn ống hậu môn khi chúng ta đi đại tiện. Rò hậu môn là tình trạng xuất hiện một hoặc nhiều đường hầm nhỏ bất thường (được cấu tạo bởi mô xơ viêm mạn tính) nối thông từ bên trong lòng ống hậu môn - trực tràng xuyên qua lớp cơ thắt để mở ra vùng da xung quanh bên ngoài hậu môn.
Hình ảnh minh họa cấu trúc đường rò hậu môn với lỗ trong, đường rò xuyên cơ thắt và lỗ ngoài trên da
Cơ chế bệnh sinh (Quá trình từ một ổ mủ biến thành đường rò): Đa số các trường hợp rò hậu môn (chiếm trên 90%) không phải tự nhiên xuất hiện ngay lập tức mà là hậu quả nối tiếp của một Áp-xe cạnh hậu môn không được điều trị đúng cách hoặc điều trị không triệt để:
- Giai đoạn 1 - Nhiễm trùng tuyến hậu môn: Do phân, dị vật hoặc vi khuẩn (như E. coli, tụ cầu, liên cầu...) xâm nhập làm tắc nghẽn ống tuyến hậu môn. Dịch nhầy không thoát ra được cộng với vi khuẩn sinh sôi gây viêm tấy tại hốc tuyến (đây chính là nơi hình thành Lỗ rò trong - tức "cội nguồn" của bệnh).
- Giai đoạn 2 - Hình thành Áp-xe cạnh hậu môn (Giai đoạn cấp tính): Ổ nhiễm trùng từ tuyến hậu môn nhanh chóng tạo mủ và lan rộng ra các khoang mô mỡ lỏng lẻo xung quanh hậu môn, tạo thành một khối sưng tấy, đỏ, rất đau nhức chứa đầy mủ gọi là áp-xe cạnh hậu môn.
- Giai đoạn 3 - Vỡ mủ và tạo thành Đường rò hậu môn (Giai đoạn mạn tính): Khi khối áp-xe căng to và tự vỡ ra ngoài da (hoặc chỉ được chích rạch tháo mủ đơn thuần), mủ thoát ra ngoài làm người bệnh giảm đau ngay. Tuy nhiên, nếu "lỗ rò trong" (nơi khởi phát ổ nhiễm trùng bên trong ống hậu môn) vẫn còn tồn tại, vi khuẩn và dịch phân từ trong ruột vẫn liên tục rỉ vào đường hầm đó. Cơ thể phản ứng lại bằng cách tạo ra một lớp vỏ xơ cứng bao bọc lấy đường dẫn mủ này, khiến nó không thể tự lành lại được mà biến thành một đường hầm vĩnh viễn gọi là đường rò hậu môn, mở ra ngoài da bằng một hoặc nhiều lỗ rò ngoài.
Ngoài nguyên nhân chính do viêm tuyến hậu môn tạo áp-xe, một tỷ lệ nhỏ rò hậu môn có thể xuất phát từ các nguyên nhân đặc hiệu khác như: Bệnh lao, bệnh viêm ruột mạn tính (bệnh Crohn), ung thư vùng hậu môn – trực tràng, chấn thương tầng sinh môn, hoặc biến chứng sau các phẫu thuật vùng hậu môn trước đó. Dựa vào cấu trúc đường đi của đường rò so với cơ thắt hậu môn (cơ giữ vai trò đóng mở hậu môn giúp chúng ta nhịn đại tiện), bác sĩ phân rò hậu môn thành nhiều loại: Rò đơn giản (chỉ có 1 đường rò thẳng, nằm thấp dưới cơ thắt) và Rò phức tạp (đường rò nằm cao, xuyên qua nhiều bó cơ thắt, hoặc có nhiều ngóc ngách, nhiều lỗ ngoài hình móng ngựa).
Triệu chứng điển hình giúp người dân tự nhận biết bệnh rò hậu môn. Rò hậu môn có biểu hiện lâm sàng rất đặc trưng qua từng giai đoạn mà người bệnh hoàn toàn có thể tự nhận biết được:
- Tiền sử từng bị "nhọt" hoặc khối sưng đau vùng hậu môn: Hầu hết người bệnh khi được hỏi đều nhớ lại rằng cách đó vài tháng hoặc vài năm, mình từng bị một cục sưng nóng, đỏ, đau nhức dữ dội ở sát hậu môn kèm theo sốt (nhiều người tự gọi là "mọc nhọt mông"), sau vài ngày cục đó tự vỡ mủ hoặc đi rạch mủ thì hết đau.
- Xuất hiện "mụn mủ" cạnh hậu môn tái đi tái lại (Triệu chứng nổi bật nhất): Tại vùng da quanh hậu môn xuất hiện một nốt sần nhỏ hoặc một lỗ nhỏ li ti (lỗ rò ngoài). Đặc điểm rất điển hình của lỗ rò này là: chảy dịch mủ vàng hoặc dịch hồng đục có mùi hôi làm ướt và bẩn đáy quần lót hàng ngày.
- Chu kỳ "Bít lỗ rò -> Sưng đau -> Vỡ mủ -> Xẹp xuống": Nhiều người bệnh lầm tưởng bệnh đã tự khỏi vì thấy có những đợt lỗ ngoài khô lại, kéo da non bít kín hoàn toàn trong vài tuần. Nhưng thực chất, do lỗ rò trong vẫn còn, dịch mủ từ bên trong tiếp tục tiết ra mà không thoát ra ngoài được nên ứ đọng lại. Chỉ sau một thời gian ngắn (nhất là sau khi ăn đồ cay nóng, uống rượu bia hoặc làm việc mệt mỏi), vùng hậu môn lại bắt đầu sưng phồng lên, căng tức, đau nhức nhối và sốt nhẹ. Vài ngày sau, mủ lại làm bục lớp da non ở lỗ cũ (hoặc đục thủng thêm một lỗ mới bên cạnh) để chảy thoát ra ngoài. Khi mủ chảy ra được, người bệnh lập tức thấy nhẹ nhõm, hết đau, nốt sưng xẹp xuống. Vòng luẩn quẩn này cứ thế lặp đi lặp lại suốt nhiều tháng, nhiều năm. Ngứa ngáy, kích ứng da vùng hậu môn: Do dịch mủ và dịch tiêu hóa rỉ ra liên tục từ lỗ rò làm vùng da quanh hậu môn luôn ẩm ướt, dẫn đến viêm da, ngứa rát rất khó chịu. Đau và sờ thấy dây xơ cứng dưới da: Khi dùng ngón tay ấn nhẹ từ lỗ rò ngoài hướng vào phía lỗ hậu môn, đôi khi người bệnh có thể cảm nhận được một đường dây xơ cứng nằm ngay dưới lớp da.
Biến chứng nguy hiểm nếu chần chừ hoặc điều trị sai cách, Nếu không được phẫu thuật xử lý lỗ rò trong sớm, mỗi một lần mủ ứ đọng và vỡ ra, ổ nhiễm trùng lại tự đục khoét thêm các nhánh mới ăn sâu vào các khoang quanh trực tràng, vòng từ bên này sang bên kia hậu môn (rò hình móng ngựa) với hàng chục lỗ rò ngoài chi chít trên vùng mông. Nhiễm trùng lan rộng và Hoại tử tầng sinh môn (Fournier): Ở những người bệnh có sức đề kháng yếu, người cao tuổi hoặc mắc bệnh đái tháo đường (tiểu đường), ổ nhiễm trùng từ đường rò có thể bùng phát dữ dội gây viêm tấy lan tỏa, hoại tử toàn bộ vùng da cơ tầng sinh môn và bộ phận sinh dục, dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Các phương pháp chẩn đoán chính xác đường rò hậu môn tại bệnh viện, Để điều trị rò hậu môn thành công và không tái phát, chìa khóa quan trọng nhất là phải "vẽ được bản đồ đường rò" – tức là xác định chính xác lỗ rò trong nằm ở đâu, đường rò đi xuyên qua bao nhiêu phần cơ thắt và có nhánh phụ nào ẩn sâu hay không. Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ thực hiện:
- Thăm khám lâm sàng hậu môn – trực tràng: Bác sĩ quan sát vị trí các lỗ rò ngoài, sờ nắn tìm đường xơ và thăm khám bằng ngón tay qua ống hậu môn để tìm điểm đau, hốc viêm của lỗ rò trong.
- Nội soi hậu môn – trực tràng: Giúp quan sát trực tiếp bên trong lòng ống hậu môn và trực tràng để tìm lỗ rò trong, đồng thời phát hiện các bệnh lý đi kèm như trĩ, nứt kẽ hậu môn, polyp hay u trực tràng, viêm ruột.
- Siêu âm nội soi lòng trực tràng: Sử dụng đầu dò siêu âm chuyên dụng giúp đánh giá rất tốt mối liên quan giữa đường rò, các ổ áp-xe tồn lưu và hệ thống cơ thắt hậu môn.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng chậu – ống hậu môn: Đây được xem là "tiêu chuẩn vàng" trong chẩn đoán hình ảnh đối với các ca rò hậu môn phức tạp hoặc rò tái phát. Phim chụp MRI cho phép bác sĩ nhìn thấy rõ đường đi của đường rò, các nhánh phụ ẩn sâu, các ổ mủ nằm cao trên cơ nâng hậu môn và cấu trúc cơ thắt, giúp cuộc mổ diễn ra chính xác và an toàn tuyệt đối.
- Các xét nghiệm tầm soát khác: xquang đường rò có thuốc cản quang, Xét nghiệm máu tổng quát, đường huyết, xét nghiệm tầm soát Lao và sinh thiết mô đường rò làm giải phẫu bệnh để loại trừ rò do lao hoặc ung thư.
Nguyên tắc điều trị rò hậu môn: Phẫu thuật là phương pháp duy nhất để điều trị triệt để bệnh rò hậu môn. Thuốc kháng sinh, kháng viêm chỉ có tác dụng hỗ trợ trong giai đoạn đang sưng tấy cấp tính để giảm viêm trước khi mổ. Mục tiêu kép của phẫu thuật rò hậu môn hiện đại là:
1. Khỏi bệnh triệt để (Không tái phát): Phải tìm và xử lý tận gốc Lỗ rò trong, lấy bỏ hoặc làm sạch toàn bộ tổ chức xơ của đường rò và các nhánh phụ, mở thông các ngóc ngách để vết thương lành dần từ đáy lên trên.
2. Bảo tồn chức năng cơ thắt hậu môn (Không gây són phân): Giữ gìn tối đa sự toàn vẹn của cơ thắt hậu môn để sau khi lành bệnh, người bệnh vẫn đi tiêu tự chủ hoàn toàn bình thường.
Hình ảnh ekip bác sĩ Ngoại Tổng quát đang thực hiện phẫu thuật tại Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang
Các phương pháp phẫu thuật điều trị rò hậu môn đang được áp dụng: Tùy thuộc vào việc đường rò là đơn giản hay phức tạp, bác sĩ sẽ lựa chọn kỹ thuật mổ tối ưu nhất cho từng người bệnh:
- Phẫu thuật mở ngỏ đường rò hoặc Cắt trọn đường rò (Fistulotomy / Fistulectomy): Áp dụng cho các trường hợp rò hậu môn đơn giản, rò thấp (đường rò chỉ đi qua một phần rất nhỏ cơ thắt). Bác sĩ sẽ rạch mở toàn bộ đường hầm nối từ lỗ ngoài vào tới lỗ trong và cắt bỏ mô xơ viêm, để hở vết mổ cho mô hạt lành tự đắp đầy từ trong ra ngoài. Phương pháp này có tỷ lệ khỏi bệnh cao (trên 95%).
- Phẫu thuật đặt dây dẫn lưu Seton (Thắt Seton bảo tồn cơ thắt): Áp dụng cho rò hậu môn phức tạp, rò xuyên cơ thắt cao. Nếu cắt đứt ngay toàn bộ khối cơ thắt dày này trong một lần mổ, người bệnh sẽ bị mất tự chủ hậu môn (són phân). Do đó, sau khi lấy sạch phần đường rò bên ngoài, bác sĩ sẽ luồn một sợi dây chuyên dụng (bằng cao su mềm hoặc chỉ phẫu thuật gọi là dây Seton) đi vòng qua phần đường rò xuyên cơ thắt. Dây Seton vừa giúp dẫn lưu sạch mủ, vừa cắt từ từ từng chút một qua khối cơ. Cơ thắt được cắt đến đâu sẽ tạo sẹo xơ hàn gắn lại ngay phía sau đến đó nhờ vậy vừa triệt tiêu được đường rò mà cơ thắt vẫn không bị tách rời, bảo vệ hoàn toàn chức năng giữ phân.
- Các phẫu thuật bảo tồn cơ thắt hiện đại khác (LIFT, Vạt trượt niêm mạc...): Kỹ thuật thắt đường rò gian cơ thắt (LIFT) hoặc hạ vạt niêm mạc trực tràng che phủ lỗ rò trong giúp đóng kín nguồn gốc đường rò mà không làm tổn thương đến cơ thắt hậu môn, giúp vết mổ nhỏ, ít đau và nhanh lành.
Chăm sóc, theo dõi sau mổ và cách phòng ngừa bệnh rò hậu môn. Trong điều trị rò hậu môn, nếu cuộc phẫu thuật quyết định 50% sự thành công, thì 50% còn lại phụ thuộc vào quá trình chăm sóc vết thương sau mổ. Do đặc thù vết mổ rò hậu môn thường được để hở (không khâu kín ngay) để dịch tiết thoát ra và tránh ứ mủ tái phát, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn theo dõi và chăm sóc như sau:
- Chế độ ăn uống và sinh hoạt sau mổ:
- Tái khám đúng lịch hẹn: Đây là việc bắt buộc. Người bệnh cần tái khám định kỳ theo đúng lịch của bác sĩ phẫu thuật để bác sĩ kiểm tra tiến độ lên mô hạt của vết thương, điều chỉnh dây Seton (nếu có đặt Seton) và xử lý sớm nếu có hiện tượng dính mép vết mổ.
Làm thế nào để phòng ngừa bệnh rò hậu môn? Giữ vệ sinh vùng hậu môn sạch sẽ hàng ngày, tốt nhất nên rửa bằng nước sạch và thấm khô sau mỗi lần đi đại tiện thay vì dùng giấy khô cứng chà xát mạnh gây trầy xước ống hậu môn.
- Xây dựng chế độ ăn nhiều chất xơ, uống đủ nước, tập thói quen đi đại tiện đúng giờ mỗi ngày, hạn chế tối đa tình trạng táo bón kéo dài hoặc tiêu chảy mạn tính.
- Điều trị sớm và dứt điểm các bệnh lý vùng hậu môn – trực tràng như nứt kẽ hậu môn, bệnh trĩ, viêm đại trực tràng, kiểm soát tốt đường huyết nếu mắc bệnh tiểu đường.
- Quan trọng nhất: Khi thấy vùng quanh hậu môn có dấu hiệu sưng đau, nóng đỏ kèm sốt (dấu hiệu của Áp-xe cạnh hậu môn), người dân cần đến ngay bệnh viện có chuyên khoa Ngoại tiêu hóa để được bác sĩ thăm khám và rạch dẫn lưu mủ đúng kỹ thuật, kết hợp điều trị kháng sinh bài bản nhằm ngăn chặn áp-xe tiến triển thành rò hậu môn.
Hiện nay, Khoa Ngoại tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang đã và đang thăm khám, chẩn đoán và thực hiện thường quy các phương pháp phẫu thuật điều trị từ rò hậu môn đơn giản đến các trường hợp rò hậu môn phức tạp, rò tái phát nhiều lần. Với sự hỗ trợ của hệ thống chẩn đoán hình ảnh hiện đại (Siêu âm, cộng hưởng từ MRI...) cùng đội ngũ bác sĩ phẫu thuật giàu kinh nghiệm và quy trình hướng dẫn chăm sóc hậu phẫu chu đáo, bệnh viện luôn đồng hành giúp người bệnh điều trị dứt điểm căn bệnh rò hậu môn một cách an toàn, bảo tồn tốt chức năng sinh lý và sớm lấy lại sự tự tin, thoải mái trong cuộc sống./.