VAI TRÒ CỦA XÉT NGHIỆM AFP VÀ PIVKA-II TRONG CHẨN ĐOÁN UNG THƯ BIỂU MÔ TẾ BÀO GAN (HCC)
I. ĐẠI CƯƠNG VỀ UNG THƯ BIỂU MÔ TẾ BÀO GAN
Hình 1. Hình ảnh đại thể và vi thể của ung thư biểu mô tế bào gan (HCC).
Tổng quan dịch tễ học HCC Thế giới và Việt Nam
Ung thư biểu mô tế bào gan (Hepatocellular carcinoma – HCC) là một trong những loại ung thư phổ biến và có tỷ lệ tử vong cao trên toàn cầu. Theo số liệu GLOBOCAN 2020, ung thư gan đứng hàng thứ 6 về số ca mắc mới trong tất cả các loại ung thư với khoảng 905.667 ca/năm trên thế giới và là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 2–3 do ung thư, với khoảng 830.000 ca tử vong mỗi năm. HCC chiếm phần lớn gần 90–90% các trường hợp ung thư gan nguyên phát và tỷ lệ mắc đặc biệt cao ở khu vực châu Á và châu Phi, nơi có lưu hành viêm gan mãn tính cao.
Tại Việt Nam, ung thư gan là một trong những loại ung thư phổ biến nhất. Số liệu GLOBOCAN 2020 cho thấy nước ta ghi nhận khoảng 26.418 ca mới mắc ung thư gan mỗi năm, chiếm 14,5% tổng số các ca ung thư mới, và là ung thư có tỷ lệ tử vong cao nhất, với khoảng 25.272 người chết mỗi năm do ung thư gan. Ung thư gan tại Việt Nam còn vượt số ca của ung thư phổi và là nguyên nhân chính gây tử vong do ung thư trong cộng đồng.
Như vậy, mặc dù tỷ lệ mắc mới mỗi năm của HCC ở Việt Nam thấp hơn tổng số ca toàn cầu, gánh nặng bệnh tật do HCC lại đặc biệt nặng nề, với tỷ lệ tử vong gần tương đương số mắc và vị trí dẫn đầu trong các loại ung thư gây tử vong.
Ung thư biểu mô tế bào gan (Hepatocellular carcinoma – HCC) là loại ung thư gan nguyên phát thường gặp nhất. Bệnh thường xuất hiện trên nền gan mạn tính, xơ gan với các nguyên nhân phổ biến:
+ Viêm gan B, C
+ Rượu
+ Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD/NASH)
+ Độc tố, rối loạn chuyển hoá
Theo các khuyến cáo hiện hành, chẩn đoán sớm HCC có vai trò quyết định tiên lượng và hiệu quả điều trị. Bên cạnh hình ảnh học, AFP và PIVKA-II là hai dấu ấn sinh học quan trọng.
II. DẤU ẤN AFP (Alpha-fetoprotein)
Hình 2. Mô hình cấu trúc không gian của AFP
1. Khái niệm
AFP là glycoprotein do tế bào gan phôi thai tiết ra. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, AFP ở mức rất thấp.
2. Tăng AFP gặp trong:
Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC)
Ung thư tế bào mầm
Xơ gan, viêm gan tiến triển
Mang thai
3. Vai trò trong HCC
Tăng AFP ≥ 400 ng/mL gợi ý HCC điển hình.
Tuy nhiên, ~40% số ca HCC AFP bình thường, do đó AFP không đủ độ nhạy để chẩn đoán đơn độc.
Giá trị hữu ích nhất:
Sàng lọc HCC ở nhóm nguy cơ cao
Theo dõi tiến triển và đáp ứng điều trị
Tiên lượng sau điều trị can thiệp
III. DẤU ẤN PIVKA-II (Des-gamma-carboxy prothrombin)
1. Khái niệm
PIVKA-II là dạng bất thường của Prothrombin, tạo ra khi quá trình carboxyl hoá vitamin K bị rối loạn trong tế bào gan ung thư.
2. Cơ chế tăng trong HCC
Tế bào ung thư gan không thực hiện đầy đủ quá trình carboxyl hoá → prothrombin không hoạt hóa (PIVKA-II) tăng trong máu → trở thành dấu ấn đặc hiệu.
3. Vai trò
Độ đặc hiệu cao hơn AFP trong chẩn đoán HCC.
Có giá trị trong:
+ Phát hiện sớm HCC, đặc biệt AFP âm tính
+ Đánh giá xâm lấn mạch máu
+ Theo dõi tái phát
+ Tiên lượng sau phẫu thuật hoặc can thiệp
4. Ngưỡng tham khảo
Giá trị thường dùng: > 40 mAU/mL gợi ý nguy cơ HCC.
IV. KẾT HỢP AFP + PIVKA-II TRONG CHẨN ĐOÁN HCC
Nhiều nghiên cứu và phân tích tổng hợp (meta-analysis 2022–2024) chứng minh:
Kết hợp AFP + PIVKA-II nâng độ nhạy phát hiện HCC lên trên 85–95%
Đặc biệt hữu ích ở:
HCC giai đoạn sớm (BCLC 0/A)
Các trường hợp AFP âm tính
Theo dõi tái phát sau điều trị
Hội Gan mật Việt Nam và AASLD khuyến cáo sử dụng dấu ấn AFP kết hợp PIVKA-II trong đánh giá HCC.
V. ỨNG DỤNG LÂM SÀNG TRONG THỰC TIỄN TẠI KHOA SINH HÓA
1. Đối tượng chỉ định xét nghiệm
Bệnh nhân viêm gan B, C mạn tính
Bệnh nhân xơ gan
Người có tổn thương gan nghi ngờ trên siêu âm
Theo dõi sau điều trị HCC (RFA, TACE, phẫu thuật)
2. Ý nghĩa kết quả
AFP tăng, PIVKA-II tăng: rất gợi ý HCC
AFP bình thường, PIVKA-II tăng: nghi ngờ HCC giai đoạn sớm
Giảm sau điều trị: đáp ứng tốt
Tăng trở lại: cảnh báo tái phát
3. Lợi ích của xét nghiệm tại bệnh viện
Hỗ trợ chẩn đoán sớm HCC
Theo dõi điều trị hiệu quả
Giảm chi phí điều trị muộn
Tăng tính chủ động trong tầm soát nhóm nguy cơ cao
VI. KẾT LUẬN
AFP và PIVKA-II là hai dấu ấn sinh học quan trọng, có giá trị bổ sung lẫn nhau trong chẩn đoán và theo dõi HCC.
Kết hợp bộ đôi xét nghiệm giúp nâng cao độ chính xác, đặc biệt ở giai đoạn sớm.