VAI TRÒ CỦA TIÊM CHỦNG VẮC XIN TRONG PHÒNG BỆNH CỘNG ĐỒNG VÀ CÁC BỆNH LÝ TIM MẠCH A A

1. ĐẠI CƯƠNG

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp phòng bệnh chủ động, an toàn và hiệu quả nhất trong cộng đồng, giúp tạo miễn dịch đặc hiệu (85-95% hiệu quả) để bảo vệ cá nhân khỏi bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Vắc xin giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh, tử vong, biến chứng, xây dựng miễn dịch cộng đồng để phá vỡ chuỗi lây nhiễm và bảo vệ cả những người chưa được tiêm. Trong nhiều năm qua, mặc dù đã có nhiều biện pháp điều trị đặc hiệu tuy nhiên các bệnh lý nhiễm trùng vẫn nằm trong 10 nguyên nhân gây tử vong thường gặp nhất, đặc biệt là tình trạng nhiễm trùng hô hấp dưới do cả căn nguyên virus và vi khuẩn.

Vai trò của tiêm chủng trong phòng bệnh cộng đồng:

· Xây dựng miễn dịch cộng đồng (HerdImmunity): Khi tỷ lệ người tiêm chủng cao, vi-rút/vi khuẩn không thể lây lan, bảo vệ cả những người không thể tiêm (trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch).

· Phòng ngừa đại dịch và bệnh truyền nhiễm: Tiêm chủng giúp xóa sổ (đậu mùa) hoặc hạn chế tối đa các bệnh như bại liệt, sởi, uốn ván, ho gà, bạch hầu.

· Giảm chi phí chăm sóc y tế: Giảm gánh nặng cho hệ thống y tế và chi phí điều trị bệnh cho gia đình.

Bệnh tim mạch là nguyên nhân gây bệnh tật cũng như tử vong hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Nhiều bằng chứng cho thấy nhiễm trùng là nhân tố quan trọng làm tăng các biến cố tim mạch cũng như tử vong liên quan đến tim mạch. Ngược lại, bệnh nhân tim mạch hoặc nhóm bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao cũng thường mắc các nhiễm trùng và các biến chứng nặng liên quan cao hơn quần thể thông thường. Tiêm chủng vắc xine không chỉ ngăn ngừa nhiễm trùng mà còn chứng minh giúp giảm các biến cố tim mạch và tử vong. Dựa theo những bằng chứng khoa học hiện có và khuyến cáo của các hội Tim mạch cũng như hội Truyền nhiễm uy tín trên thế giới, Hội Tim mạch Việt Nam đã đưa bàn đồng thuận chuyên gia về tiêm chủng một số bệnh lý nhiễm trùng đối với người trưởng thành đã mắc hoặc có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao như là một biện pháp dự phòng quan trọng biến cố tim mạch và tử vong. Các bệnh lý nhiễm trùng được đề cập bao gồm: cúm, phế cầu, virus hợp bào hô hấp (RSV), Covid-19 và Zona thần kinh. Bên cạnh các yếu tố tim mạch truyền thống thì nhiễm trùng đang ngày càng được nhìn nhận là một nhân tố quan trọng liên quan đến gia tăng tử vong và biến cố tim mạch, đặc biệt là ở bệnh nhân suy tim và bệnh động mạch vành.

Ở bệnh nhân viêm gan mạn và xơ gan, thì viêm gan virus A, B là những nguyên nhân làm bệnh tiến triển mạn tính và có nguy cơ gia tăng tỷ lệ ung thư gan. Việt Nam, hiện đang là vùng dịch tễ của viêm gan virus B với tỉ lệ mắc viêm gan virus B vào khoảng 5-10 % trên toàn dân số. Bệnh viêm gan virus A và B hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng cách tiêm chủng vacxin đủ phác đồ. Bên cạnh đó, việc tiêm chủng chủ động sẽ giúp cho bệnh nhân phòng ngừa các biến chứng nặng như xơ gan, viêm gan mạn tính và nguy hiểm nhất là ung thư biểu mô tế bào gan.

Thời gian gần đây, nhiễm khuẩn do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây theo đường hô hấp, có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, trong đó có hai bệnh cảnh lâm sàng nặng có tỷ lệ tử vong cao là viêm màng não (meningococcal meningitidis) và nhiễm khuẩn huyết kịch phát (fulminant meningococcemia). Bệnh dễ gây thành dịch, nhất ở đối tượng trẻ em, thanh thiếu niên và những người sống trong môi trường tập thể (ký túc xá, doanh trại, trường học) có nguy cơ mắc bệnh cao nhất. Bệnh có tỷ lệ tử vong từ 5% - 15% ngay cả khi được điều trị tích cực. Khoảng 20% bệnh nhân sống sót phải chịu các di chứng vĩnh viễn nặng nề như: điếc, liệt, cắt cụt chi hoặc thiểu năng trí tuệ. Hiện tại, vắc xin não mô cầu đã có cả hai loại vắc-xin phòng tuýp B thế hệ mới và vắc-xin phòng 4 tuýp ACYW-135.

2. VAI TRÒ CỦA VẮC XIN Ở BỆNH NHÂN TIM MẠCH

Bệnh lý tim mạch hiện đang là gánh nặng bệnh tật và nguyên nhân tử vong hàng đầu. Theo ước tính của WHO năm 2021, trên thế giới có khoảng 523 triệu người mắc bệnh. Cũng theo báo cáo này, bệnh tim mạch gây ra khoảng 19,4 triệu trường hợp tử vong mỗi năm, chiếm khoảng 32% tổng số ca tử vong do mọi nguyên nhân. Có một mối quan hệ hai chiều giữa các bệnh lý tim mạch và nhiễm trùng. Một mặt, nhiễm trùng cấp tính làm tăng nguy cơ xuất hiện các biến cố nguy hiểm trên bệnh nhân mắc các bệnh lý tim mạch, đặc biệt với người cao tuổi và/hoặc có nhiều bệnh đồng mắc. Mặt khác, bệnh nhân tim mạch có nguy cơ mắc các nhiễm trùng và biến chứng nguy hiểm cao hơn những người không mắc bệnh. Đa số các nhiễm trủng thường gặp ở những người cao tuổi như cúm, phế cầu, virus hợp bào hô hấp (RSV), SARS-COV2 và Herpes Zoster (Zona) đều có thể dự phòng hiệu quả bằng tiêm vắc xin. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy vắc xin là biện pháp quan trọng giúp dự phòng các biến cố tim mạch cũng như biến chứng của virus/vi khuẩn gây ra trên các đối tượng nguy cơ cao.

Đa số các nhiễm trùng thường gặp ở những người cao tuổi như cúm, phế cầu, RSV (virus gây hợp bào hô hấp), Herpes Zoster (Zona), SARS-COV2… đều có thể dự phòng. Những năm gần đây, nhiều Hiệp hội Tim mạch lớn trên thế giới đêu đưa tiêm vắc xine phòng nhiễm trùng vào chiến lược quản lý các bệnh lý tim mạch như suy tim, hội chứng động mạch vành mạn tính, hội chứng vành cấp. Hội tim mạch châu Âu (ESC) ngay trong năm 2025 đã có bước tiền lớn trong nhận thức: coi tiêm vắc xine là một trong bốn "trụ cột" dự phòng tim mạch, bên cạnh kiểm soát huyết áp, lipid máu và đái tháo đường. Trường môn tim mạch Hoa Kỳ (ACC) gần đây cũng nhân mạnh: vắc xin là một phần thiết yếu để giữ trái tim khoẻ, cùng với khám định kỳ, ăn uống lành mạnh, tập luyện và bỏ thuốc lá. Việt Nam là một quốc gia vùng nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm gần như quanh năm nên có tỉ lệ mắc bệnh nhiễm trùng cao. Đồng thời, gánh nặng các bệnh lý tim mạch cũng đang gia tăng một cách nhanh chóng do già hóa dân số và thay đổi lối sống theo hướng các nước phát triển. Theo ước tính của WHO, mỗi năm ở nước ta có khoảng 200 000 ca tử vong liên quan đến bệnh tim mạch, chiếm khoảng 1/3 tổng số tử vong chung? Do vậy, dự phòng tử vong và biến chứng do các bệnh lý tim mạch nói chung và dự phòng thông qua tiêm phòng vắc xin, trước là ngừa nhiễm trùng, sau là kéo giảm biển chứng và tử vong tim mạch liên quan đến nhiễm trùng nói riêng đóng vai trò hết sức quan trọng.

Khuyến cáo của Hội Tim mạch Việt Nam đề cập vai trò và hướng dẫn tiêm vắc xin dự phòng đối với một số tác nhân virus, vi khuẩn chính làm nặng bệnh lý tim mạch: cúm, phế cầu, SARS-COV2, virus hợp bào hô hấp (RSV), zona thần kinh (Herpes Zoster) sẽ được tóm tắt trong bảng sau: