Hậu môn tạm (hay còn gọi là hậu môn nhân tạo) là một thủ thuật ngoại khoa phổ biến trong phẫu thuật đường tiêu hóa. Khi nghe bác sĩ thông báo phải "làm hậu môn tạm", đa số người bệnh và thân nhân thường rơi vào tâm lý hoang mang, lo lắng, thậm chí mặc cảm vì sợ ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. Tuy nhiên, việc mở hậu môn tạm thực chất là một giải pháp y khoa quan trọng, đôi khi mang tính chất sống còn để cứu tính mạng người bệnh, giúp đường ruột có thời gian nghỉ ngơi và hồi phục an toàn trước khi được đóng lại để đi tiêu theo đường tự nhiên.
Hình ảnh nhân viên y tế hướng dẫn chăm sóc hậu môn nhân tạo
Hậu môn tạm là một lỗ mở nhân tạo trên thành bụng, được bác sĩ tạo ra bằng cách đưa một phần của ruột (thường là đại tràng hoặc ruột non) ra ngoài da bụng để dẫn lưu phân và hơi thay cho hậu môn thật. Dựa vào thời gian lưu giữ, hậu môn tạm được chia làm 2 loại chính: Hậu môn tạm thời (chỉ duy trì trong một khoảng thời gian nhất định, thường từ vài tuần đến vài tháng, sau đó sẽ được phẫu thuật đóng lại) và Hậu môn vĩnh viễn (áp dụng khi phần trực tràng và hậu môn thật bắt buộc phải cắt bỏ hoàn toàn do bệnh lý không thể bảo tồn).
Tại Việt Nam, có nhiều bệnh lý ngoại khoa ở đường tiêu hóa bắt buộc bác sĩ phải chỉ định mở hậu môn tạm trong quá trình phẫu thuật. Ở mỗi bệnh nhân, nguyên nhân và vị trí mở hậu môn tạm sẽ khác nhau tùy thuộc vào tình trạng tổn thương cụ thể trong ổ bụng.
Nguyên nhân và các bệnh lý thường phải mở hậu môn tạm:
- Khối u đại - trực tràng: Khi khối u phát triển lớn gây tắc ruột cấp tính, ruột phía trên bị ứ đọng phân và dịch, giãn to và phù nề. Nếu cắt nối ruột ngay trong lúc mổ cấp cứu sẽ rất dễ bị bục, xì miệng nối. Do đó, bác sĩ cần đưa đoạn ruột ra làm hậu môn tạm để giải áp, hoặc để bảo vệ miệng nối phía dưới lành lặn an toàn.
- Thủng ruột, vỡ đại tràng: Do chấn thương bụng (tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt), dị vật đâm thủng (như nuốt xương cá, tăm tre) hoặc thủng túi thừa đại tràng. Khi ruột bị thủng, dịch tiêu hóa và phân tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc (nhiễm trùng ổ bụng nặng). Trong môi trường ổ bụng đang nhiễm trùng bẩn, việc khâu nối ruột ngay lập tức có nguy cơ xì rò rất cao, nên bắt buộc phải đưa đoạn ruột tổn thương ra ngoài làm hậu môn tạm để cứu sống người bệnh.
- Các bệnh lý khác: Xoắn đại tràng hoại tử, viêm ruột hoại tử, vết thương tầng sinh môn phức tạp, hoặc rò hậu môn trực tràng nặng cần chuyển lưu dòng phân để vùng tổn thương mau lành.
Những biểu hiện bình thường và dấu hiệu bất thường ở hậu môn tạm mà người bệnh cần lưu ý: Sau phẫu thuật, một hậu môn tạm khỏe mạnh sẽ có màu đỏ hồng hoặc đỏ tươi, bề mặt ướt giống như niêm mạc bên trong miệng của chúng ta. Hậu môn tạm không có dây thần kinh cảm giác đau nên khi chạm nhẹ sẽ không thấy đau, nhưng do có nhiều mạch máu nhỏ nên đôi khi lúc vệ sinh, cọ xát nhẹ có thể rỉ một chút máu hồng rồi tự cầm – đây là hiện tượng hoàn toàn bình thường. Vì hậu môn tạm không có cơ vòng (cơ thắt) như hậu môn thật nên phân và hơi sẽ tự động thoát ra ngoài mà người bệnh không tự chủ (nhịn) được, do đó người bệnh luôn cần đeo túi chứa chuyên dụng áp sát vào thành bụng.
Các biến chứng có thể gặp nếu không theo dõi và chăm sóc đúng cách:
Nếu hậu môn tạm không được chăm sóc kỹ lưỡng hoặc do diễn tiến bệnh lý, người bệnh có thể gặp phải các biến chứng cần lưu ý như:
- Viêm loét da quanh hậu môn tạm: Đây là biến chứng phổ biến nhất. Do dịch tiêu hóa và phân tiếp xúc trực tiếp với vùng da bụng xung quanh lỗ mở (thường do cắt đế dán quá rộng hoặc túi bị bung, rò rỉ), khiến da bị kích ứng, đỏ rát, lở loét, gây đau đớn và làm đế túi mới không thể dán dính được.
- Hoại tử hậu môn tạm: Xảy ra sớm sau mổ khi đoạn ruột đưa ra ngoài bị thiếu máu nuôi dưỡng. Niêm mạc ruột từ màu đỏ hồng chuyển sang màu tím sẫm, đen và khô lại.
- Tụt hậu môn tạm: Đoạn ruột bị tụt sâu vào bên trong thành bụng, làm phân khó thoát vào túi và dễ gây rò rỉ làm bẩn vết mổ.
Sa lồi hậu môn tạm hoặc thoát vị cạnh hậu môn tạm: Đoạn ruột bị lòi dài ra ngoài quá mức hoặc vùng thành bụng xung quanh lỗ mở bị phồng to lên (nhất là khi người bệnh ho, rặn hay làm việc nặng).
- Chảy máu hoặc tắc hậu môn tạm: Chảy máu đỏ tươi số lượng nhiều từ trong lòng ruột ra túi, hoặc hậu môn tạm ngưng ra phân và hơi hoàn toàn kèm theo triệu chứng đau quặn bụng, chướng bụng, buồn nôn.
Hình 2 Ekip phẫu thuật tiêu hóa tại Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang
Hướng dẫn chăm sóc hậu môn tạm tại nhà dành cho người bệnh:
Để chung sống thoải mái và giữ vệ sinh sạch sẽ trong thời gian mang hậu môn tạm, người bệnh và gia đình chỉ cần nắm vững các nguyên tắc cơ bản sau:
- Cách vệ sinh và thay túi:
Xả phân trong túi khi lượng phân đạt khoảng 1/3 đến 1/2 túi (không để túi quá đầy vì sức nặng sẽ làm bung đế dán).
Thay đế dán định kỳ khoảng 3 – 5 ngày/lần, hoặc thay ngay khi thấy có dấu hiệu rò rỉ phân dưới đế, ngứa rát vùng da xung quanh.
Khi thay túi, bóc nhẹ nhàng đế cũ từ trên xuống dưới. Dùng gạc mềm hoặc khăn sạch thấm nước ấm (hoặc nước muối sinh lý) lau sạch vùng da quanh hậu môn tạm. Lưu ý: Không dùng cồn, oxy già, dung dịch sát khuẩn mạnh hay xà phòng có chất tẩy rửa cao để chà xát vì sẽ làm tổn thương da và niêm mạc ruột.
Thấm khô hoàn toàn vùng da quanh hậu môn tạm trước khi dán túi mới. Đo và cắt lỗ đế dán vừa khít với chân hậu môn tạm (chỉ rộng hơn chân ruột khoảng 1 – 2 mm) để ngăn dịch phân thấm vào da lành.
- Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt:
Ăn uống đa dạng, đầy đủ chất dinh dưỡng, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Cần nhai thật kỹ thức ăn và uống nhiều nước (khoảng 1.5 – 2 lít/ngày) để tránh táo bón hoặc tắc ruột.
Hạn chế các thực phẩm nhiều chất xơ cứng, dai khó tiêu (như măng khô, rau cần, xơ mít, hạt ổi...) vì dễ gây bít tắc hậu môn tạm; hạn chế đồ ăn sinh nhiều hơi và mùi (như nước ngọt có ga, hành, tỏi, trứng, đậu...) nếu người bệnh muốn giảm tình trạng căng phồng túi.
Người bệnh vẫn có thể tắm rửa bình thường (có thể để nguyên túi khi tắm hoặc tắm vào ngày tháo bỏ túi cũ chuẩn bị thay túi mới, nước và xà phòng dịu nhẹ bên ngoài không thể chảy ngược vào trong lòng ruột). Tránh khiêng vác vật nặng hoặc gồng bụng quá sức.
Khi nào người bệnh cần đến bệnh viện ngay? Người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ kiểm tra ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu: Hậu môn tạm đổi màu tím đen hoặc nhợt nhạt; chảy máu nhiều và liên tục từ hậu môn tạm; hậu môn tạm không ra phân và hơi trong hơn 1 – 2 ngày kèm đau bụng, nôn ói; da xung quanh lở loét nặng, chảy mủ hoặc sốt cao; ruột bị tụt sâu vào trong hoặc lòi quá dài ra ngoài.
Hiện nay, Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang đã và đang thực hiện thường quy các phẫu thuật cấp cứu và chương trình điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa phức tạp như ung thư đại trực tràng, thủng tạng rỗng, tắc ruột... cũng như phẫu thuật đóng hậu môn tạm (phục hồi lưu thông tiêu hóa) bằng cả phương pháp phẫu thuật nội soi và phẫu thuật mở. Với sự hỗ trợ của các phương tiện chẩn đoán hiện đại cùng đội ngũ y bác sĩ, điều dưỡng giàu kinh nghiệm, tận tình hướng dẫn chăm sóc hậu môn tạm trước và sau xuất viện, bệnh viện luôn đồng hành cùng người bệnh vượt qua nỗi lo lắng, sớm phục hồi sức khỏe và quay trở lại cuộc sống sinh hoạt bình thường./.