KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM ĐỜM AFB CHẨN ĐOÁN BỆNH LAO PHỔI A A

1. Bệnh lao phổi tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng

Theo Tổ chức Y tế thế giới, bệnh lao hiện nay vẫn còn là một trong những nguyên nhân gây tử vong lớn trên thế giới, nhất là ở những nước đang phát triển. Việt Nam là nước đứng thứ 12 trong tổng số 22 nước có tỷ lệ nhiễm cao nhất thế giới, đứng thứ 3 tại Châu Á.

Lao là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis gây nên. Vi khuẩn lao là các vi khuẩn ưa khí, kháng cồn, kháng acid (viết tắt là AFB: acid fast bacilli), có vỏ phospholipid dày, khó thấm thuốc và khó điều trị. Lao có thể gặp ở tất cả các bộ phận trong cơ thể, trong đó lao phổi là thể lao phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ 85-90% tổng số ca bệnh. Lao phổi cũng là thể lao duy nhất lây sang người xung quanh do tiếp xúc. Bệnh lao phổi rất dễ lây từ người bệnh lao phổi sang người khác qua các giọt đờm nhỏ li ti chứa vi khuẩn khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện. Nếu không được phát hiện và điều trị, trung bình một bệnh nhân lao phổi có thể lây cho khoảng 10 người khác, đây là mối nguy cơ lớn cho sức khỏe cộng đồng.

 2. Xét nghiệm đờm để làm gì?

Bệnh lao phổi thường có các biểu hiện lâm sàng như ho khạc kéo dài trên 2 tuần, sốt nhẹ về chiều, sụt cân, ra mồ hôi trộm, chán ăn, tổng trạng toàn thân mệt mỏi và yếu. Triệu chứng điển hình nhất là ho, ban đầu ho khan, sau đó ho khạc ra đờm mủ hoặc đờm máu.

Khi nghi ngờ bệnh nhân mắc bệnh lao phổi, để chẩn đoán xác định, bác sĩ sẽ chỉ định bệnh nhân thực hiện các xét nghiệm như xét nghiệm đờm AFB, xét nghiệm Xpert MTB/RIF, nuôi cấy tìm vi khuẩn lao,... Với ưu điểm là nhanh, đơn giản, dễ thực hiện, xét nghiệm đờm AFB là xét nghiệm thường quy, được sử dụng nhiều nhất. Mẫu đờm của bệnh nhân sẽ được nhuộm bằng kỹ thuật Ziehl-Neelsen, là kỹ thuật dùng để phát hiện vi khuẩn kháng cồn kháng acid. Mẫu bệnh phẩm sau đó sẽ được soi để phát hiện vi khuẩn trên kính hiển vi quang học.

3. Xét nghiệm đờm AFB được thực hiện như thế nào?

3.1. Cách lấy đờm xét nghiệm

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế hiện nay, để thuận tiện cho người bệnh có thể chẩn đoán được trong ngày đến khám bệnh, bệnh nhân mắc bệnh lao phổi có thể lấy hai mẫu đờm tại nơi khám bệnh, trong đó, thời điểm lấy mẫu 1 và mẫu 2 phải cách nhau ít nhất là hai giờ. Để đảm bảo kết quả xét nghiệm đờm chính xác, bệnh nhân phải thực hiện lấy đờm theo các bước như sau:

·         Hít thở vào thật sâu

·         Thở ra thật mạnh

·         Hít vào thật sâu, thở ra thật mạnh (lần 2)

·         Hít sâu, thở mạnh lần 3, ho khạc thật sâu từ trong phổi

·         Đặt cốc đờm (đã mở nắp) vào sát miệng, đổ đờm vào đáy cốc, vặn chặt nắp.

·         Nộp cốc đờm và phiếu xét nghiệm cho nhân viên y tế

·         Súc miệng sạch bằng nước thường trước khi lấy đờm

·         Hít vào thật sâu, thở ra thật mạnh. Nhắc lại 3 lần để tạo cơn ho

·         Ho khạc đờm sâu từ trong lồng ngực

·         Mở nắp cốc đờm đưa lại gần miệng, nhổ đờm vào trong cốc

·         Đậy nắp cốc đờm, xoáy chặt nắp

·       Trường hợp khó khạc đờm hỗ trợ bằng cách vỗ rung, uống thuốc long đờm hoặc khí dung nước muối ấm.

Lưu ý, nếu lượng đờm lấy quá ít (<2ml) và không có chất nhày mủ, bệnh nhân phải làm lại các bước trên để có mẫu đờm đạt chất lượng.

Hình ảnh nhân viên khoa vi sinh thực hiện mẫu nhuộm Lao bằng kỹ thuật Ziehl-Neelsen

3.2. Phương pháp tiến hành và cách đọc kết quả xét nghiệm đờm AFB

Do vách tế bào vi khuẩn lao có một lượng lớn acid mycolic nên khi sử dụng phương pháp nhuộm Gram truyền thống, các vi khuẩn lao rất khó bắt màu. Để phát hiện được vi khuẩn lao trên mẫu đờm, các kỹ thuật viên xét nghiệm sẽ tiến hành nhuộm tiêu bản chứa đờm theo phương pháp Ziehl-Neelsen. Thuốc nhuộm có chứa phenol và hơ nóng khi nhuộm nên fuchsin sẽ ngấm qua vách của vi khuẩn. Do tính kháng acid-cồn nên sau khi tẩy màu bằng dung dịch cồn-acid 3%, AFB vẫn giữ được màu đỏ Fuchsin trong khi các tế bào và vi khuẩn khác bị tẩy mất màu đỏ. Tiêu bản sau đó được nhuộm nền bằng dung dịch xanh methylen 0.3% tạo sự tương phản giữa AFB màu đỏ trên nền xanh sáng.

Hình ảnh vi khuẩn lao nhuộm bằng kỹ thuật Ziehl-Neelsen

3.3. Tiêu chuẩn chẩn đoán lao phổi dựa trên kết quả xét nghiệm đờm AFB

Chẩn đoán lao phổi AFB dương tính được xác định khi người bệnh có 1 trong 2 tiêu chuẩn sau:

·         1 mẫu tiêu bản AFB (+) và cấy trực khuẩn lao (+).

·         1 mẫu tiêu bản AFB (+) và trên X-quang cho thấy hình ảnh lao tiến triển.

·         Nhiều hơn 2 mẫu tiêu bản AFB (+) được lấy từ 2 mẫu đờm khác nhau.

Trên bệnh nhân nhiễm HIV, lao phổi AFB dương tính khi có 1 mẫu tiêu bản xét nghiệm đờm AFB (+). Chẩn đoán lao phổi AFB dương tính khác khi bệnh nhân trước đây từng điều trị lao nhưng không có kết quả và phác đồ điều trị không xác định.

Chẩn đoán lao phổi AFB dương tính giúp phân chia mức độ lao phổi:

·         AFB 1+: Xét nghiệm đờm AFB có kết quả từ 10 - 99 AFB/100 vi trường, tương ứng với kích thước cục sần từ 10 - 14mm.

·         AFB 2+: Xét nghiệm đờm AFB có kết quả từ 1 - 10 AFB/vi trường và tiến hành soi >= 50 vi trường.

AFB 3+: Xét nghiệm đờm AFB có kết quả từ 10 AFB/vi trường trở lên

Trên X-quang cho thấy hình ảnh lao tiến triển kết hợp xét nghiệm AFB giúp bác sĩ chẩn đoán xác định bệnh lao phổi

3.2 Chẩn đoán lao phổi AFB âm tính

Chẩn đoán lao phổi AFB âm tính được được xác định khi người bệnh có 1 trong 2 tiêu chuẩn sau:

·         2 lần xét nghiệm đờm AFB (-) và trên X-quang cho thấy hình ảnh lao tiến triển. Xét nghiệm được thực hiện cách nhau 3 tuần, mỗi lần lấy 3 mẫu đờm.

·         Xét nghiệm tìm BK (+) hoặc Xpert MTB/Rif (+) hoặc Haintest (+).

Trên bệnh nhân nhiễm HIV, lao phổi AFB âm tính là có 2 lần xét nghiệm đờm AFB (-), X-quang có hình ảnh lao và điều trị không đáp ứng với kháng sinh phổ rộng. Chẩn đoán lao phổi AFB âm tính khác khi bệnh nhân từng điều trị lao.

Lao phổi là bệnh truyền nhiễm. Xét nghiệm đờm AFB được xem là tiêu chuẩn hàng đầu để chẩn đoán bệnh lao phổi.